Mir pomešan sa tugom
Izveštaj sa Studijskog putovanja “Putem mirotvoraca” – Osijek, 20-23. mart 2026.
Vjerujte u istinu. I kada volite, dajte se do kraja.
– Jadranka Reihl-Kir
Studijsko putovanje “Putem mirotvoraca” održano je u periodu 20-23. marta 2026. godine u Osijeku, u zajedničkoj organizaciji Srpskog Narodnog Vijeća u Hrvatskoj i Omladinskog centra CK13 iz Novog Sada. Motiv ovog putovanja bio je da se mladi iz Srbije i Hrvatske sretnu, upoznaju i zajednički upute tragom sećanja na mirotvorca Josipa Reihl-Kira, načelnika policije u Osijeku koji je 1991. godine mučki i krvnički ubijen od strane ratnih huškača zbog svog napora da spreči rat između hrvatske i srpske zajednice u istočnoj Slavoniji.
Inspiraciju i okosnicu programa studijske posete “Putem mirotvoraca” činili su ličnost, rad i stradanje Josipa Reihl-Kira, čija hrabrost i požrtvovanje za mir su postale putokaz našem osećanju i razumevanju mirotvorstva i preuzimanja lične odgovornosti za mir. Mi ne znamo kakve bismo osobe bili i kako bismo postupali u situacijama ekstremnog nasilja i rata; ali to kakve osobe jesmo sada, i šta i kako sada i ovde biramo da činimo i postupamo, jeste u potpunosti naš izbor i naša odgovornost. U srcu našeg izbora je ‘aktivizam sećanja’ koji prati ‘mir pomešan sa tugom’ – čuvanje sećanja na ljude koji nisu ćutali u ratu, a koji do danas ostaju skrajnuti u vladajućim nacionalističkim narativima jer se ne uklapaju u interese zvaničnih državotvornih predstava o agresorima i žrtvama, gubitnicima i pobednicima.
Programski formati studijske posete uključivali su filmsku projekciju i diskusiju o filmu, refleksivne razgovore, grupne vežbe, predavanja i komemoraciju. U svojstvu uvoda u temu eskalacije nacionalnih sukoba početkom 90-tih i u kontekst ubistva Josipa Reihl-Kira organizovana je projekcija dokumentarnog filma “Mirotvorac” (2025) reditelja Ivana Ramljaka koji se temelji na nalazima studioznog istraživanja do sada uglavnom nepoznate arhive HRTV-a i iskazima osoba koji su bili svedoci eskalacije nacionalne netrpeljivosti u istočnoj Slavoniji i u tom kontekstu planiranog i izvršenog ubistva Josipa Reihl-Kira i dvojice njegovih saradnika koji su učestvovali u pregovorima za deeskalaciju sukoba između hrvatske i srpske strane. Njih trojica – Josip Reihl-Kir; Goran Zobundžija, potpredsednik osječkog Gradskog vijeća; i Milan Knežević, član Gradskog vijeća – ubijeni su 1. jula 1991. godine, oko 13.30 časova, pucnjima iz neposredne blizine dok su se kolima zaustavljali pred hrvatskom barikadom na prilazu osječkom prigradskom naselju Tenja. Ubio ih je hrvatski ekstremista Antun Gudelj, pripadnik rezervnog sastava Ministarstva unutarnjih poslova Republike Hrvatske, po nalogu policijsko-političkog vrha države i HDZ-a. Četvrta osoba koja se sa njima nalazila u automobilu, Mirko Tubić, je tom prilikom teško ranjen. Josip Reihl-Kir ubijen je sa šesnaest metaka.
Jedinstvenim vizuelnim jezikom i gotovo forenzičkim prustupom arhivskoj građi i činjenicama koje prenosi, film je među nama otvorio brojna kompleksna pitanja koja se tiču suočavanja sa takozvanim ‘teškim nasleđem’ i ‘uznemirujućim istinama’ o ratu – pitanja o ideološkoj i logističkoj pripremi rata, stvaranju slike neprijatelja, odnosu individualne i kolektivne odgovornosti, žrtvama koje se podnose u podvigu suprotstavljanja ratu, kao i pitanja nacionalnog sećanja, zaborava i namernog potiskivanja istine. Učesnici studijske posete su sa naročitom pažnjom i osetljivošću otvorili pitanje ‘heroja’ koje određeno društvo promoviše, ističući da je ‘herojstvo’, i posebno ‘herojstvo u ratu’, pojam koji se interesno upotrebljava u cilju uspostavljanja državotvornih i mitotvornih nacionalističkih narativa, dok pregaoci antiratnog otpora, kakav je bio Josip Reihl-Kir, bivaju proglašeni za izdajnike nacionalnih interesa a sećanje na njih ućutkano ili potisnuto na margine društva.
Propitivanja ovih zona ćutanja i marginalizovanih sećanja bila su dalje produbljena predavanjem istraživačice Branke Vierde koja je, oslanjajući se na naše utiske i razmišljanja o filmu, aktualizovala pitanja o pravnim i političkim implikacijama rasvetljavanja ubistva Josipa Reihl-Kira i o značaju sećanja na njega za hrvatsko društvo. Na ovo predavanje se potom nastavio razgovor sa Veselinkom Kastratović iz Centra za mir, nenasilje i ljudska prava i aktivistom Nikicom Torbicom iz Društvenog ateljea. Kao neposredna svedokinja ratnih dešavanja u Slavoniji i učesnica antiratnog otpora, Veselinka Kastratović je na strastven način podelila svoja iskustva rata i sećanja na rad sa antiratnim aktivistom i osnivačem Centra za mir, nenasilje i mir, Krunoslavom Sukićem, kao i svoja osećanja u veyi sa izazovima života sa nasleđenim traumama iz rata, u društvu koje sa nacionalnim ponosom slavi pobedu u ratu koji se, međutim, još uvek vodi na način manipulisanja činjenicama i sistemskog nesuočavanja sa zločinom. Nikica Torbica je sa učesnicima podelio pregled antiratnog aktivizma u Hrvatskoj tokom 90-tih, ukazujući da je upravo iz antiratnog aktivizma potekao razvoj autentičnog civilnog društva u Hrvatskoj i Srbiji, do danas. U tom smislu, Nikica je današnje edukativne i kreativne programe i aktivnosti za mlade koje sprovodi Društveni atelje predstavio upravo kao nastavak napora civilnog društva u polju izgradnje održivog mira. Govoreći o važnosti edukativnog rada sa mladima u društvu gde je istina o ratu instrumentalizovana kao ideološki kapital države i stranke na vlasti, Nikica je podelio i slučaj povlačenja iz upotrebe udžbenika iz istorije “Zašto je povijest važna?” i kampanje mržnje koja je bila orkestrirana protiv njega kao koautora udžbenika nakon što je udžbenik, iako godinama priznat i korišćen u sistemu obrazovanja, bio proglašen za nacionalno nepodoban od strane režima, upravo zbog ‘uznemirujućih istina’ navedenih u njemu u vezi sa ratovima 90-tih.
Centralni deo programa, i najsnažniji njegov deo u ličnom i političkom smislu, činila je poseta mestu ubistva Josipa Reihl-Kira i njegovih saradnika na prilazu naselju Tenja, i njegovom grobnom mestu u naselju Đakovo, gde su mladi iz Hrvatske i Srbije zajedničkim polaganjem belih ruža odali poštu stradalom mirotvorcu. “Mir pomešan sa tugom” su reči jedne od učesnica kojima je opisala ono što je tada osećala. Mesto stradanja trojice trudbenika za mir je mesto koje nas je zabolelo “običnošću” svakodnevnog života koji se tu neometano odvija i 35 godina nakon ubistva, gde ne postoji nijedan znak koji bi upućivao na to da je to mesto – raskrsnica kod stajališta autobusa na liniji prigradskog saobraćaja – mesto gde je pucano na mir u Hrvatskoj. Prema utisku jedne od učesnica; na toj raskrsnici, dok smo polagali ruže pored puta, postalo mi je jasno koliko je važno fizički biti na mestu događaja – to daje težinu svemu što radimo…. Sa mesta stradanja, uputili smo se na groblje u Đakovu, na mesto počivališta Kirovog tela.
Tu se susrećemo sa udovicom Jadranku Reihl-Kir, koja sećanje na Tvrtka živi svakodnevno, povučeno i sklonjeno od društva. Kako nam je sama rekla, grob njenog supruga je njeno svakodnevno utočište, a istovremeno i mesto izgnanstva iz društva koje je odabralo da čuva zaborav umesto istine. Tu susrećemo i dvoje Kirovih saradnika iz Osječke policije koji se bore protiv vladajućeg zaborava, kroz inicijativu da se u javnom prostoru podigne bista Josipa Reihl-Kira kao izraz poštovanja hrvatskog društva prema njegovoj žrtvi.
Najsnažniji i trajan utisak na sve nas ostavio je srdačan i sasvim iskren razgovor sa Jadrankom Reihl-Kir koja je sa nama podelila lična sećanja na Tvrtka kao brižnog i osećajnog supruga – Ja ne volim preuveličavanja, ali on je zaista bio predivan – ali i težinu svog života u izolaciji, života izopštenog iz društva koje ju je odbacilo zbog njene predanosti da se istina o ubistvu njenog partnera pravno i politički rasvetli i da se odgovorni procesuiraju. Jedino zahvaljujući njenoj ličnoj mukotrpnoj borbi, ubica je konačno uhapšen i osuđen, a politička pozadina ubistva postala potpuno jasna, iako do danas negirana od strane države i većinskog društva. Bilo je teško svedočiti Jadrankinom razočaranju ne samo u državni sistem koji je beskrupulozno radio na zataškavanju ubistva i potiskivanju istine, već i u okruženje prijatelja koji su se, birajući nagodbe sa savešću, odrekli čoveka koji je radio na pomirenju između Srba i Hrvata, i odrekli se žene koja ga voli. Stojeći tu sa Jadrankom i uz nju, osetili smo, kako je rekao jedan od učesnika, to što znači kada je netko ubijen, i saosećali sa njom koliko smo mogli. Bilo nam je emotivno teško, i politički i duhovno značajno, svedočiti težini sveta koju podnosi duša u osami koja je odabrala vernost ljubavi i istini. Upravo poziv na tu vrstu vernosti bila je poruka koju je Jadranka, uz izraz zahvalnosti na našoj poseti, uputila mladima iz Hrvatske i Srbije: Vjerujte u istinu. I kada volite, dajte se do kraja.
U vežbi zamišljanja moguće budućnosti, učesnici studijske posete su zajednički mislili moguće oblike zvanične uspomene na Josipa Reihl-Kira, uspomene koja danas nedostaje: jednostavna ploča na mestu ubistva koja se prolaznicima obraća pozivom da zastanu i taj trenutak posvete sećanju na ubijene ljude; ili “Park mirotvoraca” koji čini drvored jablana, sa četiri klupe koje nose imena žrtava ovog zločina, gde bismo mogli dolaziti, sami ili zajedno, i nalaziti mir.
Da li će mirotvorac Josip Reihl-Kir dobiti odgovarajuće mesto u zvaničnom kolektivnom sećanju hrvatskog društva i regiona, ili je upravo zaborav odgovarajuće mesto koje mu kao izdajniku nacionalnih interesa pripada, je političko i etičko pitanje – pitanje koje pretpostavlja društvenu saglasnost i aktivno opredeljenje u vezi sa vrednostima: da li su nacionalni mit i konsenzus oko državnih interesa koji računaju sa zločinom vredniji od istine; da li je pobednički nacionalni ponos naoružan isključivošću i mržnjom važniji od dijaloga i mira?
Zasaditi mladicu jablana, to je javan a intimistički čin koji ne zavisi od državnog odobrenja i političke volje vlasti, i ne čeka na njih: naša je odluka da upravo mi sami – uvek i gde god da smo – budemo živo sećanje na Josipa Reihl-Kira, i da ga pominjemo u našim susretima i razgovorima, svaki put kada pominjemo antiratni otpor 90-tih ili sopstveno iskustvo romantične ljubavi; kada nas u našem okruženju pritiska agresija kolektivne nacionalističke manije ili kada odlazimo u svečani svet intime koju delimo sa voljenom osobom. Sećanje na mirotvorce i ‘mir ispunjen tugom’ je ‘polazna tačka’ našeg današnjeg dana u kojem se zbiva naša odgovornost: tu gde smo, istina i ljubav biće sistola i dijastola naše vere u mir.
Ozren Lazić i Borislav Prodanović
